par Sɩng ne yʋʋm 2012 soabã tɛka, bõn-põaas wala, no-kõbdo, te-põogdɩ, saase rãmba, te-sũud rãmb buud toor-toore, la rẽgd a taab sẽn ka tõe n bãng b yʋʋr n pʋd tara paasg beoog sẽn vẽeg fãa, Waogdg tẽngã pʋgẽ. Sẽn wa n zems 2002 Waogdg Arõndiisma a naasã yãka zĩig sɛgtɛɛr 20 Tuudbweoogo, n maan sagd lobr zaka. Ya a Fadull gurpã n me a lalgã tɩ b kell n zakã t’a Faduli. B sẽn me sagdã lobr zak Tuudbweoogã, sẽn wa n zems yʋʋm 2009 ne yʋʋm 2014 no-kõbdã la rẽgd sẽn põogd n yoogd koom wala tomato, yawʋre, maongo…. la sagd a taab sẽn tũud ne ko-rẽgdã yũug wa n yikame n piuugi, n kẽed nebã zags sɛgtɛɛr 20 pʋga. A wakatẽ wã rũm-wãbdsã sõor wa tara fɩɩgre, tɩ zags rãmb wa ka le tõe n vʋʋs sõma ye. La sã n gomd Tuudbweoog sagdã yũ-põosgo, ka rat n yeel tɩ yaa sagdã zakẽ bal a ye, n ya rẽgd zĩig Waogdg tẽngã pʋgẽ ye. Ba Ẽmpirmat rãmbã Ãnkr dãmbã me naaga sʋka. La Waogdg sagdã yell lebga põk-m-la-f-ra-sɩɩs-ma. Bala, te-sũud rãmbã lebga neb paoongo, tɩ b tik rẽ n tʋmd n lut b bãongo. A sẽn lebg b rãmb paoongã, yãmb sã n sõs ne-ba, y mikdame tɩ b rãmbã tar-a lame n lut b bãongo. Pagb la pʋg-yãans mam sẽn sõs ne, b wʋsgã fãa yeelame tɩ bãmb ra be b tẽnsẽ n kood n dɩtẽ la b gʋʋndẽ, tɩ nin-wẽnsã waaa rig bãmb tɩ b yik la b bas ba tẽnsã. Yaa rẽ tɩ bãmb me wa paam saase rãmbã la te-sũud rãmbã n tũusd n koosdẽ, n paamd n lut b bãongo. La mam tagsdame tɩ Waogdg tẽngã pʋgẽ sag-yoodã tõe n wa lebga bãase, n nams nin-buiidã. Tɩ bala, sag-koom-koomã tara yũ-põosgo, la walem, n zẽkd n tũnugd pemsemã n kẽed nin-buiidã wakat fãa. Rẽ tõe n wa yɩɩ sabaab tɩ nina paam bãaga, t’a bãagã meng ka yʋʋr b sẽn tõe n bãng n togs ye. Tɩ bala, yaa bõn-paal ne a bã-paala.
Tʋʋl-nif kiuug yʋʋm 2026 soabã, mam makame n na n dɩk tẽngã pʋgẽ sagdã sẽn tõe n wa wa ne zu-loees kẽer wala bãase, la yolgemdã kaalem wɛɛngẽ Waogdg tẽngã pʋgẽ. Mam dɩk-a lame, n na n gome, sẽn na yɩl tɩ d naag taab n bao a tɩɩm.
Waogdg Kosood sakã pʋgẽ, sẽn kẽed ne: ko-põaasã, la lozĩnd dãmbã ne seese rãmbã wata ne yolgemd kaalem la rẽgd sakã pʋga. Lozĩnd-dãmbã zĩisẽ, zĩis kẽermi n tẽgena ne ko-põaasa, tɩ b yũugã ya wʋsgo. Yaa ko-põaas wala gãndã lozĩndẽ ko-rẽgdã, gor-biisã b sẽn wẽkd n yãkd kaamã, Bastoaarẽ wã nebã sẽn kʋʋd rũmsã n paas ne neb a taab me sẽn mi n yi vɩʋʋgẽ, n solgd n kʋʋd rũmsã yaare, tɩ ka tũud sor ye. Ko-põaas nins sẽn yit be wã tẽgendame n paasdẽ, tɩ yolgemdã kaalem tar pãng paasgo.
Lozĩnd dãmbã tʋm-tʋmdb kẽer lobda kagtõ rãmbã bogdã pʋsẽ, tɩ sebgã rɩkd-b n buiid sags nins sẽn pẽ-bã nin-buiidu. Sɩma wã lozĩnd dãmba, la neoodã wã lozĩnd dãmb mi n tara yũug la wubsg n kẽed nin-buiidã, tɩ rẽ fãa ya zu-loɛɛg n namsd-ba. Noonloti rãmbã pʋsẽ, neb kẽer vaagd b rot pʋs te-kʋdã, n tũnugd sa-koomã n zamd bogdã pʋse. Noonloti rãmbẽ wã pagb kẽer pɛgda laase, la fut n yit n lobd ko-rẽgdã soayã pʋse. Rẽ kɩtame tɩ soaya mi n tugd bogdo, tɩ kẽna lebgd toog ne nin-buiidã.
Sasa ning me mi n yaa “bʋʋm yãang bʋʋm daaga”. Rẽ kɩtame tɩ nin-buiidã tõe n tara bʋʋm. Tɩ bala, sagd lobr zĩis ka waoog Waogdg tẽngã pʋgẽ ye. Kamaan-maasã wakate, nina raada kamaand sorã noor n wãbe, n zãad kamaan-daoogã t’a lobr zĩig kae sorã noor ye. Neb kẽer me raada koom n yũ, n ka mi b sẽn na n lob saase wã zĩig ning ye. Waogdg tẽngã pʋgẽ, yaa ra-kasengã sẽne la b maan sagd ningr zĩis n dʋʋg soaya noore. Zĩis a taabã sagd zĩis ka waoog ye. Rẽ kɩtame tɩ neb kẽer kell n lobd saase rãmbã b sẽn paamẽ.
M sã n gomd sagdã lobr zĩis sẽn pa waoogã, yaa zĩis nins Meeri rãmbã taoor dãmb sẽn yãk n kõ nin-buiidã tɩ b lobd b sagdã. Sagd lobr zĩig sã n be me, b kalemda sagdã taaba, t’a mi n põog n ya yũugu. Meeri rãmbã taoor dãmb ra sɛgd n yãka zĩis toore, tɩ zĩ-kãens kell n yaẽ bõn-põaasã lobr zĩiga, tɩ bõn-koeems wala te-sũud rãmbã me lobr zĩig ra beẽ toore.
La nan ka boto ye. Tɩ bala, mobila wã sã n mi n wʋk Waogdg ra-kasengã noor sagd n wa Tuudbweoog sagdã lobr zĩigẽ, ned sã n getẽ, a mikdame tɩ yaa bõn-põaasa, la bõn-koeems sẽn kalem taaba, tɩ fãa ya gida, t’a yũugã reeg zĩigã n yãmbe.
Yʋʋm 2020 tõnd kẽnga Tuudbweoog sagdã zakẽ n tɩ maana Repogtaase. A wakatẽ wã rẽ tɩ ra yaa Senegall biig a ye, n da wa n be be n daad te-sũud rãmbã, tɩ neb a taab me reegd n werd n naand: so rãmba, paave rãmba, goeelse, la teed a taaba. Pagb lagem-n-taar sull n da be be, n tũusd te-koeems wala: bidu rãmba, sũudã teedo, waasdã la kutã tɩ b raad n lebgd n naand te-paala.
Yʋʋm 2022 n tãag 2025 neb a taab me wa n kẽe te-kʋdã tũusg wala: saase rãmba, te-sũud rãmba, waasdo, kutu, zũudu… Yʋʋm nins mam sõdgã pʋgẽ, Tuudbweoog sagdã lobr zak pʋga, Lekoll karen-biisi, kom-bãoonego, pagba, la sagdã zak pʋg taoor dãmbã sẽn dɩk-b rãmb tʋʋm tɩ b be zak pʋg n gũudẽ wã, bãmb ne pʋg-yãans nus nins sẽn pa tat b poorã, la b ka tar tɛɛndbã, b fãa wa n kẽe sagdã tũusd n koosdẽ. Hal t’a ra lebg b nug tʋʋmde. Yʋʋm 2022 ne 2023 sagdã tũusd-b sõor wa n paasame.
Tɩ bala, nin-wẽnsã wa n yikame n digd nebã Burkĩna Faso tẽn-kɩrensã pʋse, tɩ b yikd n basd b tẽnsã, la b kẽed Waogdgo, galentẽngã pʋga, n dat n kogl b yõore. Nin-wẽnsã sẽn yik b rãmbã sẽn wa n wa wã kẽer ra ka mi b sẽn na n maan a soab n paam rɩɩb sẽn na lob b noorẽ ye. Tɩ bala, b wa n kẽe tẽngã pʋgẽ woto bal tɩ gosneer ka bãng b tiir n sõd-b n naag neb nins sẽn paam zu-loeesã sʋk ye. B sẽn wa wã, neb nins sẽn mi yãnd la b ka minim bõosgã, bãmb fãa ra kẽeda sagdã la te-kʋdã tũusd n koosdẽ pʋga. Waogdg sagdã lobr zak sẽn be Tuudbweoogã, pagbã la kambã ra tusda taab n wẽdgd n wʋkd saase rãmbã. Tɩ pagb kẽer kẽnd tẽngã pʋg n wʋkd saase rãmbã, la b tũusd teed a taab b sẽn daad n lebg n naand te-paala, n koosdẽ.
Saase rãmbã kɩlo ra yaa wakɩr pissi la nu wakat kãnga. Yʋʋm 2025 yʋʋmdã b wa n paga sagdã zak Tuudbweoogo, tɩ b ka le tõe n paam zakã pʋg n ta ye. B sẽn pag sagdã zakã neb kẽer kẽndame masã n pẽnegd sagdã zak lalg wĩndg sẽn yitẽ babgã n lobd sagdã. La sẽn ya vɩʋʋgẽ wã b yõogd-a-la bugum wakat fãa t’a bug-zõosã me tõe n wa wa ne bãase.
Pʋg-yãang a Sawadgo Gĩngr kõta kaset bũmb ning sẽn kẽes bãmb saase rãmb wʋkr pʋga:” mam ra bee tõnd tẽngã Kʋgsablgo “Sɩraba” soolmã pʋga. La yaa Kɩrgẽ n da get tõnd yelle. Yaa sẽoogã sẽn wa n kẽ tɩ tõnd bʋd tɩ pʋʋdã yõg tɩ d sɩng koobo, la nin-wẽnsã wa n wẽ tõnd kõ-m-mengã rãmba “VDP”. B sẽn wa n wẽ-bã, tẽngã zãng fãa kaoogame n yiki, tɩ lebg ned fãa kẽng a roagdb sẽn beẽ n tɩ zĩnd n paam n põsg a yõore. Mam yika ne m bi-pugl a yembr biiga, a Yɩma Samira n babs m biig a ye sẽn da be Waogdg n me sembdẽ.
Mam sẽn wa n ta ka wã, m ka mi tʋʋmd a to n paas koob la gʋʋlg ye. D yikrã me sẽn wa n lebg ne pãngã, d wʋka d rũms la d kood n fabe. Mam sẽn wa n ta ka wã, m wʋmame tɩ nebã segda taab a Fadull n wʋkd saase rãmbã n koosdẽ. Mam sẽn da be m tẽngẽ wã m ka minim bõosg ye. Bõosg yaa bũmb sẽn faagd ninsaal zɩɩre. A ka sõma tõnd sẽn dog-n-mikã pʋgẽ ye. M biigã me sẽn sembdã, mam sã n dɩk fãa n bas ne-a t’a na n tõogame, la m yaool n ne a tõogã tɛka, ka na n wa zems ye. Yaa rẽ tɩ mam bas t’a loog a tʋʋmdã zĩigẽ, tɩ mam maan yam n pẽneg m pʋg-yãan-taag a ye sẽn wʋkd saase rãmbã, tɩ d tũud taab n kẽnda. D ra wʋkdame n tigimd ne Mustikɛɛr dãmb tɩ neb a taab wat n zuuda, tɩ kambã me wat n ningd-a bugum. Maam ne m yagengã sẽn kẽnd n wʋkd saase rãmba, la tũusd: kutã, waasdã, zũudã, la te-sũud rãmbã n koosdẽ wã, mam wa n ka le teeg m biigã t’a kõ-m gʋʋr bɩ tabr ligd ye.
Pipi wã tõnd ra koosda saase wã kɩlo fãa wakɩr pissi la a nu. Te-sũud rãmbã kɩlo wakɩr piig la a nu. Waasdã ne zũudã kɩlo yaa wakɩr pis-wɛ. Koomã bidu rãmb yaa bãmb b naas wakɩr a nu. Sasa ninga m tõe n koosa saase rãmbã la teed a taabã tus a nu, bɩ a yoobe, wal a naase. Kiuug pʋgẽ m tõe n koosa naoor a yiib bɩ vugri. Bee ne sagdã sẽn wa toto kiuugã pʋgẽ.
Tõnd waoongã wakate, rẽ tɩ yaa sẽoogo. Mam sẽn sɩng sagdã gaasg ne sẽoogã, yʋʋmdã ne a na n yi, tɩ mam tõe n sõda tus koabg la zaka. Pipi wã õnd sã n da wʋk saase rãmbã, raadã reegdame n geel ned fãa ligd n gʋls sebr n kɩs-a, la a kẽng n tɩ koose, n yaool n wa yao. Mam wʋka saase rãmbã n koose, tɩ wa wẽnd tẽngã bʋkda bilf-bilfu, tɩ mam yãag m yagengã sẽn da tũ maam n wa wã n tɩ kɩs a ba rãmb tɩ b kuls-a a sɩda. Saase rãmbã ligd pʋg la mam yãk n da a kulbã teedo, n yãag-a n tɩ kɩse. Mam sẽn kulã m mikame tɩ neb wʋsg ra lebgame n lebd b tẽnsẽ. Rẽ kɩtame tɩ mam kell n zĩnd Buls soolem tẽn-bil a ye b sẽn boond tɩ Takensẽndẽ n ko. Mam koo be. Yʋʋmdã sẽn wa n yit paalem, nin-wẽnsã le wa n yikame n digd nebã Daorg la Bok soolmã tɩ mam lebg n le wa m biigã nengẽ. Mam sẽn wa wã m le sɩnga saase rãmbã wʋkd n koosdẽ.
Mas-masa wã b sã n da saase rãmbã, b kell n yaooda ligdã zĩig pʋgẽ. Te-sũud rãmbã kɩlo sẽn da ya piig la a nu wã, a lebga pissi. Saase rãmbã kɩlo sẽn da ya pissi la a nu wã, yẽ me lebga pissi la a nii. Kutã kɩlo ket n yaa wakɩr pis-tã.
La tẽngã taoor rãmb sẽn pag a Fadullã, saase rãmbã paoong lebga toogo. Tõnd yakda tõdbeoog noaag kelem-vuk n tũnugd sorã noore, la nebã sõasg zĩigẽ n wʋkd b sẽn yũ koomã ne yʋngã n lob saase rãmbã. Mam sã n yak n kẽng me, m tɩgd n mikme tɩ neb a taab n zoe be be n wʋkdẽ.
La mam me wʋkdame, m mi n tõe n paama tusri, bɩ tus a yiibu. Saase rãmbã sẽ, a sõngda tõnd wʋsgo. Bũmb zãnga, nin-wẽnsã sẽn yik b rãmb tɩ bas b tẽnsã. Tõnd sẽn segd taab sagdã gaasg zĩigẽ wã yaa: Pɩsla, Kõngũsi, Tugri, Kaya, Yaadgtẽnga, Kelbo, Gibo, la Arbĩnda neba. Tõnd sẽn paam taab be wã, d lebga zak a yembr kamba”.
A Wedraoog Alimata, tɩ b boond t’a Pʋgyãan-yãama:” mam bee Waogdg ka. Mam ba-yirã yaa Koasenga. Mam kul m sɩdã, n doga kamb a yiibu, tɩ rao-kãng maana kaalem. A sẽn kae wã, b rɩk maam n kõ ned a to, tɩ mam dog yẽ me kamb a yiibu, t’a bas n kaẽ. Yẽ sẽn kae wã ned ba a ye ka sak n deeg maam b buudã pʋg ye. Tɩ mam yi n tɩ rɩk raoa. Mam zĩnda rao-kãng nengẽ tɩ mam bi-rib-kasengã wa tall maam n wa Waogdg ka. Mam sẽn wa ka wã, m da sɩnga yãamd koosgo, n paamd ligd bilf-bilf n loet m bãongo. Mam sẽn koosd yãamdã logtoɛɛmbã wa n yeelame tɩ b ra yũnug kambã yãamd ye. Mam bi-pugl a ye me n da yi Kodivoaar ne a kom-pugl a yiib n wa paas tõnd tɩ d be zakã pʋga. B sẽn yeel tɩ b ra yũnug kamb yãama wã, m na n maana wãna? Yaa rẽ tɩ mam kẽ saase rãmbã la sagdã gaasgo. M gaasda sagdã bilf-bilfu, la m wat n yiisd yãamdã n koosdẽ. Saase rãmbã la te-sũud rãmbã la kutã la waasdã koosg yẽ, d ka le tõe n bas-a ye. Masã rẽnda tẽngã taoor rãmb ges b sẽn tõe n maan toto n sõng-d d laafɩ wã wɛɛngẽ. Wakat ninga, tõnd mi n yãa wala rɩɩb ning sẽn sãam tɩ b wa lobe, tɩ d wʋk n pʋɩ taab n kul n tɩ rɩ. D miime tɩ rẽ fãa tõe n wa yɩɩ bãase, la “naaf yeelame t’a ka tar noor ne a yõor wĩir ye”. Tõnd kotame bal tɩ tẽngã taoor rãmb sã n tõe n sõnga d laafɩ wã wɛɛngẽ bɩ b sõng-do, tɩ d ka le tõe n bas sagdã gaasg ye”.
Neb sẽn mam sõs ne sagdã gaasg wɛɛngẽ yaa waoogame, la pʋg-yãansã a yiibã sẽn togs zu-loees nins sẽn kẽes bãmb tʋʋmdã pʋgẽ wã, a kẽesa maam waoodo. Waogdg tẽngã pʋga, pagb kẽer zombda kut wiidi n kẽnd zama wã sʋk n wʋkd saase rãmbã la te-sũud rãmbã, n lebgd zaabrzaabr n wẽdgd mobila wã la montɛyã sʋk n kuusẽ. Wẽdg taabã pʋgẽ, b tõe n fãoo pag ning t’a paamsãmpogdo.
Saase rãmbã, te-sũud rãmbã, waasdã, la zũudã wʋkr poore, pagb nins sẽn yẽesd rotã la tʋʋm-noya rãmb me kẽe Ẽmpirmat rãmbã Ãnkr dãmb koosgo. Pagb kẽer pãbda Ãnkr dãmbã n wãad n yãkd waasdã sẽn be-b pʋsẽ wã n koosdẽ. Pagbã wʋkda Ãnkr dãmbã n lebgd n koosd ne neb a taaba, tɩ b raadẽ, n lebgd n suiid Ãnkre. Ra n lebg sui wã, a yaa bũmb sẽn tar wubsg la yũugu, n mi n kẽed nebã. La sagdã gasg yell yaa põk-m-la-f-ra-sɩɩs-ma. Tɩ bala, saasse rãmbã pagbã la kambã sẽn wʋkd n koosd n paamd ligdã bilf-bilfã, a sõngda tẽngã zãadb tɩ b zabd ne bõn-sũud rãmbã sẽn tabend tẽn-gãongã tɩ sa-koomã ka leb n tõe n fõog n kẽ tẽngrã. A wʋkrã leb n sõngda tẽn-gãonã t’a lebgd n vʋʋgdẽ. B sẽn wʋkd te-sũud rãmbã la saase rãmbã n lebgd n naand te-paalã, rẽ me sõngda tẽngã t’a metẽ la a yidgd n kẽnd taoore. A sõngda kom-bɩɩb la pagb tɩ b paamd tʋʋma. Nebã sẽn paam n minim te-sũud rãmbã la sagdã ligd rɩɩb n sa wã, yɩl tɩ b bas-a na n yɩɩ toogo.
Rẽ wã, mam kotame tɩ gosneer ges b sẽn na n dɩk na-kẽnda ninsi, n ges neb nins sẽn dɩk saase rãmbã la sagdã gaas n maan b tʋʋmdã, b ges b rãmbã laafɩ wã yelle. Bala, sagdã zĩigẽ rẽgdã buud toor-toor yaa wʋsgo. Sagdã sẽn kalemd taabã, sagd fãa tara a rẽgdo, tɩ rẽgd fãa me tara a bãaga. Rẽ kɩtame tɩ saase rãmbã la te-sũudã gaasd-b tõe n wa lʋɩ bãaga, tɩ ned ba a ye ka mi bãagã yʋʋr ye.
Logtoɛɛmbã wilgame weoogã bãag tũuda rũm-wãbdsã n yõgd nebã. Weoogã bãag bil tõe n tũu rũm-wãbdsã n yõk ninsaal buud fãa. B togsame tɩ rũm-wãbdsã zãada bãagã bila. Bãagã bil yãgr yita rũngã mengẽ. Tɩ rũngã yaool n nong zĩis nins koom sẽn be wã, wala zĩis nins sẽn pid ne ko-rẽgdo, la zĩis sẽn midgd ne maasr n dɩga. Tɩ yaool n yaa ko-rẽgdã pʋs la rũm-wãbdsã lobd b gɛla, n wekd koomã zugu. Wã fãa yĩng kɩtame tɩ mam tags weoogã bãaga, la bãas a taab sẽn tõe n wa tũ ne sagdã n wa ne bãase. Yaa rẽ tɩ mam rat tɩ b rɩk neb nins sẽn tʋmd a pʋgẽ n dɩtẽ wã vʋɩɩm koglg yell n ning sʋka. Mam pẽnega ned ning sẽn be Tuudbweoog n daad saase rãmbã n lebgd n koosdẽ wã la m ka mik-a a tʋʋmdã zĩigẽ ye. M makame n na n sõs ne a tʋʋmdã kamb la bãmb me ka sak n gom ye.
A Pẽgdwẽnde Erik Zĩnaaba
